DİJİTAL ADALETİN PEŞİNDE: SOSYAL MEDYANIN GÜCÜ VE SINIRLARI

Teknolojinin getirdiği yararlar saymakla bitmez. Bir düğme ile ekranda karşımıza çıkan bilgi, kaynaklar ve olanaklar artmıştır. Bunun yanı sıra, teknolojinin sunduğu kolaylıklardan biri olan internet ve onun getirdiği sosyal medya, insanlar için büyük bir eğlence yeri hâline gelmiş durumdadır ki, dünya nüfusunun %64'ü sosyal medya kullanmaktadır. Sosyal medya, eskiden fotoğraf ve görüntü paylaşıp, resimlere ve görüntülere yorum alma ya da eskiden tanışılan kişilere yeniden ulaşma amacıyla kullanılırken, günümüzde daha çok kazanç sağlama, günlük yaşamdan kesitler paylaşma, günümüz akımları, meseleleri ve haberleri bilmek amacıyla da kullanılmaktadır. Dünya çapında Instagram, Facebook ve X'de güncel haber ve olayları takip eden 16 yaş ve üstü kullanıcı oranı %58'dir. Bu denli yaygın bir iletişim aracı elbette devletçi olmayan hükümetler için de bir manipülasyon aracı olarak kullanılıyor ve adalet anlayışımızı etkiliyor. Adalet algımızın gelişimi ve değişimi göz ardı edilemez bir biçimde internet ortamında gerçekleşmektedir.

Türkiye'de açılan birçok "etiket" ile kamuoyunun sesi gerekli yerlere duyurularak, hukukun toplumun beklentisi ve sosyal medyadaki sesi ile şekillendiğini görmek mümkündür. Manuel Castells, bu tür kullanımlarla beraber, sosyal medyayı iş, iletişim ve yönetim amacıyla kullanan toplumlara "ağ toplumu" adını vermiştir. Peki, insanların siyasal amaçlarla sosyal medya kullanması, onları çekingen ve durgun bir duruma mı getirmektedir? İnsanların yaşadıkları meseleleri bir bütün ve birlik hâlinde duyurmalarının birkaç yolu vardır: barışçıl gösteriler, sendikalaşma, tanıtım, sivil toplum kuruluşları ve sosyal medya. Fakat günümüzde bedensel bir alanda bulunmak yerine, özellikle sosyal medyanın tercih edildiği görülmektedir. Makale devamında, Türkiye'de sosyal medyanın etkisi ile birlikte, artan sorunlara karşı çekingen davranış nedenleri, gündem belirleme kuramının insanların hızlı unutma ve aldırış göstermeme davranışlarına etkisi ile bir arada anlatılmaktadır.

Türkiye'de Sosyal Medya Kullanımı

According to research conducted by TİAK (Televizyon İzleme Araştırmaları Anonim Şirketi), individuals aged 5 and over watched an average of 3 hours and 44 minutes of television daily in 2023. Only 17% of this time consisted of news. However, these news programmes do not always cover quality subjects. Sometimes news presentations are neither mature nor constructive. On the other hand, according to the "Digital 2024 October Global Digital Insights Report" prepared by We Are Social and Meltwater, the total number of active social media accounts in Turkey is 303 million 97 thousand. The time spent on social media averages 2 hours and 37 minutes. This high rate of usage has given rise to a new form of political communication. It has become possible to encounter concepts such as the "Facebook revolution" and "Twitter revolution". This concept has been frequently used especially in the context of events such as the Arab Spring (2010-2012). Furthermore, social media has become an effective tool for organising large masses, publicising uprisings and ensuring coordination. For example, the 2011 Tahrir Square uprising in Egypt was largely organised through Facebook and Twitter. However, since the use of social media varies according to age and interest, it is now necessary to address these concepts from a holistic perspective because, although people use mass media individually, they are influenced by those around them. If a person uses the WhatsApp application for communication with people around them, that person will not prefer to use the Kakao application. The consolidation of these applications takes place within the framework of society's interests and needs.

X (eski adıyla Twitter), insanların düşüncelerini dile getirdiği bir ortam hâline gelirken, Facebook özellikle Türkiye'de orta yaş ve üstü kesimin bir eğlence alanı olmuştur. Bu durum, X'i daha siyasal bir medya ortamına dönüştürmektedir. Eğlenmek için Instagram takip edilirken, haber ve gündemi takip etmek için genellikle X tercih edilmektedir. X, dünyada %35,8 oranında eğlence amaçlı kullanılırken, asıl kullanım amacı %60,5 ile haber ve gündem takibidir. X tipi uygulamalar aynı zamanda düşünce paylaşma fırsatı sunar. İnsanlar bir noktada haksızlık olduğunu düşündüğünde, sosyal medya aracılığıyla bir kamuoyu oluştururlar. Bir veya birkaç siyasal parti ya da temsilcisi de buna önayak olabilir. Bu duruma ülkemiz açısından verilecek örneklerden biri, sokak hayvanlarının toplanması kararı sonrası açılan etiketler ve yapılan toplanmalardır. Fakat her kamuoyu, bir kitle hareketi yaratmak zorunda değildir. Bazı çağırımlar yanıltıcı olabilir. Sosyal medya aracılığıyla, ellerindeki araçlarla, toplumlar sıklıkla belirli bir söyleme veya gündem maddesine yönlendirilir. Bu yönlendirme, algı yönetimi ve kitle psikolojisi gibi yöntemlerle yapılır. Bilinçsizce ve bilmeden, insanlar aldıkları tüm kararların yalnızca kendi iradelerine dayandığına inanırlar. Toplumsal yapılandırmacılık ve kitle iletişim teorileri açısından, bu vaka bireylerin ve toplumsal gerçekliklerin medya tarafından nasıl inşa edildiğine dair önemli bir örnek teşkil eder.

Sosyal Medyanın Eylem İçin Tercih Edilme Nedenleri:

# Korku, Tükenmişlik Ve Yorgunluk

Sosyal medya insanları eylem ve karşı çıkış açısından çekingenliğe yönlendirebilmektedir. Korku, hızlı gündem değişikliği ve belirsizlik nedeniyle vatandaşlar genellikle ne yapacaklarını, kimi nasıl savunacaklarını tam olarak bilemezler. Bunun temel nedenleri, bireylerin zaman zaman maruz kaldıkları bilgi akışı ve etkileşimler sonucunda, kendi düşüncelerini bağımsız bir şekilde şekillendirme fırsatını bulamamalarıdır. Sosyal medya platformlarında hızla yayılan içerikler, söylemler ve öne çıkan tepkiler, bireylerin düşünce süreçlerini doğrudan etkileyerek, farkında olmadan başkalarının yönlendirdiği fikirleri benimsemelerine yol açabilmektedir. Bu yüzden harekete geçmeleri zaman alır ve çoğu zaman bu tepki yalnızca sosyal medya ile sınırlı kalmaktadır. Tutuklanma korkusu ve baskı altında hissetme, insanların düşüncelerini ifade etmekten çekinmelerine ve toplumsal olaylara katılım konusunda geri adım atmalarına yol açmaktadır. Bu korku, çoğu zaman bireylerin kendi iradeleriyle şekillendirdiği bir duygu değildir.

Birincisi, korku, çoğu zaman çevresel etkenler ve öğrenilmiş davranışlar yoluyla gelişmektedir. Bazı korkular, çocuklukta maruz kalınan baskıcı tutumlar veya toplumsal değerler nedeniyle oluşmaktadır. Ancak çağdaş toplumlarda medya, korkunun şekillenmesinde oldukça güçlü bir görev almaktadır. Örneğin, Türkiye'de ayaklanma ya da eleştirel bir yorum yapan kişilerin gözaltına alındığı haberleri gündeme gelmektedir. Bu durum, topluma "Ben de aynı şeyi yaparsam başıma bir şey gelebilir" mesajını verir ve insanlar, herhangi bir tepki göstermeden önce iki kez düşünmeye başlar. Bu tür bir korku, medya aracılığıyla yayılan ve bireylerin kendi deneyimlerinden bağımsız olarak edindikleri yapay bir korku olabilmektedir.

Second, the pessimism observed in society is similarly fed by external factors. When people are constantly confronted with narratives of crisis, social collapse, and insecurity, this undermines their hopes for the future. Yet this pessimism does not always rest on concrete realities and is often artificial perception. Media and social media platforms can shape individuals' emotional states by emphasizing negative events more prominently. For example, when the violent suppression of a small community participating in an uprising receives extensive media coverage, it creates a perception as if all uprisings will end the same way. This can dampen people's courage to take action. Yet when viewed from a different angle, such events can be sparks of social change and solidarity.

Korku ve karamsarlık bireylerin doğrudan yaşadıkları deneyimlerden çok, maruz kaldıkları bilgi akışı ve medya temsilleri yoluyla şekillenir. İnsanların suskunluğu ve eylemden kaçınmaları, çoğu zaman bu yapay korkuların ve yönlendirilmiş karamsarlığın bir sonucudur. Bireylerdeki bu çekingenlik insanları "birlikten kuvvet doğar" zihniyetinden ayırmakta ve eylem planlarından uzak tutmaktadır. Türkiye'de daha önce yaşanan Gezi Parkı gibi önemli ayaklanmalardan sonraki tutuklanmalar ve baskı bu çekimserliği iyice artırmıştır. Fakat anketlere göre katılımcıların %96'sı kadın hakları ve %88'i asgari ücretin artması konusunda barışçıl eylem yapılabileceğini savunmuştur. Bu da şunu gösterebilir: kadın hakları gibi konulara karşı yapılan gösteri baskıları halktan kaynaklanmamaktadır.

15 Temmuz darbe girişiminden sonraki olağanüstü hal (OHAL) kararıyla, eylemlere olan düşünce değişmiştir. Yasaklar çoğalmış ve derinleşmiştir. Kapalı ve açık alanlarda yapılacak her türlü toplantı ve gösteri yürüyüşü yasaklanabilir, ertelenebilir veya izne bağlanabilirdi; yetkililer, eylemlerin yer ve zamanını tayin etme, izne bağlı toplantıları gözetim altında tutma ya da gerektiğinde dağıtma yetkisini kullandı. Bu durum, bireylerin müşterek eylemlere katılmasını zorlaştırırken, ifade özgürlüğü de önemli ölçüde daraltıldı. Aynı zamanda, iş güvencesi üzerinde de kısıtlamalar getirildi; ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı durumlar, sağlık sebepleri veya emeklilik gibi durumlar dışında işten çıkarmalar izne bağlandı ya da ertelendi. Bunun yanı sıra, sivil toplum kuruluşlarının faaliyetleri de sıkı denetime tabi tutuldu; her dernek için ayrı karar almak koşuluyla ve üç ayı geçmemek kaydıyla faaliyetleri durdurulabildi. Tüm bu uygulamalar, yalnızca bireylerin kendilerini ifade etme ve hak arama süreçlerini değil, aynı zamanda toplumsal örgütlenme kapasitesini de sınırlandırmıştır. Fakat daha sonra, valiliğin yasağı olmadığı halde, polisin gösterilere karıştığı görülmektedir. Bu da doğal olarak insanları korkuya sürüklemektedir. Oysaki, 2911 sayılı Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu 3. Maddesine göre "herkes önceden izin almadan, silahsız ve saldırısız bir şekilde, kanunların suç saymadığı belirli amaçlarla gösteri yürüyüşü ve toplantı ayarlama haklarına sahiptir".

Political and social events sometimes lead people to feel exhausted and weary. This condition can be seen especially in those exposed to constant bad news and crises, and they may struggle to remain engaged and participate. This can cause these individuals, despite trying to stay active on social media and make their voices heard, to avoid other forms of action. Information overload and the constant effort to do something directs people to remain on digital platforms. Because social media use triggers emotions, users can experience a sense of instant gratification by sharing something. The sufficiency of this gratification feeling can prevent people from going beyond sharing. For example, the millions, even billions of shares and support that people made under "#FreePalestine" could not prevent harm to people in Palestine. The main reason for this is the influence of international realism theory. That is, according to international realism theory, states act according to their national interests rather than moral concerns. Israel's influence over Palestine is based not on reactions on social media, but on security concerns, balance of power, and domestic political factors. For this reason, global social media influence and pressure can cause political change only when it reaches a point that would harm Israel's interests. However, social media is an abstract rather than a concrete force. For this reason, its impact is limited. Public pressure can create some pressure on states and governments, but for such pressure to translate into foreign or domestic policy, there must be a significant change in interests, which may be true for most political issues. On the other hand, social media platforms are controlled by communities that advocate for and support Israeli interests. This situation ensures that social media interaction takes place in a controlled and artificial environment. These platforms generally direct people to express their reactions only in the digital sphere without taking physical action. As a result, activities on social media platforms may prove insufficient in creating the kind of powerful change that would pose a real threat to the state or governments.

# Gündem Belirleme Kuramı Ve Dikkat Süresindeki Azalma

Agenda-setting theory describes how media outlets determine which topics capture public attention, thereby emphasizing important issues and directing society's focus in a single direction. In the traditional media era, mass communication channels such as television and newspapers largely influenced the subjects that the public discussed; however, with the rise of social media, this process has undergone significant change. When examining agenda-setting theory, the agenda in news channels and newspapers can change daily, whereas on social media this change can occur instantaneously. These instantaneous and short-lived shifts can increase attention deficit and forgetfulness among people. Social media continuously exposes individuals to new information. Combined with rapid changes in the agenda, this information density makes it difficult for people to focus their attention on a single topic, and consequently people find themselves engaged with multiple subjects simultaneously. This type of stimulation increases distraction; consequently, information remains in short-term memory and is quickly forgotten. This situation contributes to an increase in problems such as attention deficit and forgetfulness among people.

Sosyal medya'nın yalnızca çocukların dikkat sürelerini azalttığı değil, aynı zamanda yetişkinlerin de dikkat sürelerini kısalttığı görülmüştür. Sürekli yapılan yeni içerik paylaşımları, insanların gündemdeki konulara olan ilgisini ve dikkatini kısa süreli hâle getirmektedir. Bunun sebeplerinden biri ise sürekli en fazla bir ya da iki dakikalık içeriklere maruz kalmaktır. Zaten sosyal medya uygulamalarının da bizden istediği, o kısa videoları izleyip, uygulamada daha fazla kalmamızdır. Kullanıcı platformda ne kadar kalırsa, uygulama o kadar para kazanır. Uygulamalar kullanıcılar için o kadar kolay hazırlanmıştır ki, onlar için zaman ve mekan algısı gider, ve geriye o kısacık zamanda maruz kalınan içerikler kalır. Ortalama bir sosyal medya kullanıcısı her içeriğe 10-15 saniye göz atarsa, 1 saatte yaklaşık 250-350 gönderi görebilir, daha hızlı hikayelere ve içeriğe bakan biri için bu sayı 500'e çıkar. Türkiye için ortalama yaklaşık 2,5 saat olduğu için bu sayılar 1500'e kadar çıkabilir. Bu kadar fazla bilginin ve haberin olduğu mecrada, dünya çapında büyük bir olay olsa bile, bu durum birkaç gün veya hafta içinde unutulabilir. Bu da bazı konuların yeterince tartışılmadan göz ardı edilip, bir kenara bırakılmasına yol açabilir.

The effects of social media in Türkiye are clearly visible, particularly in the context of the speed of agenda shifts and attention fragmentation. For example, a current and socially contentious event such as the "newborn" gang can quickly fall off the agenda when another major issue emerges. Similarly, following a major disaster like the Kahramanmaraş earthquake, a demand arose for the identification and punishment of those responsible for missing children and other victims. However, this demand loses its impact in a short time due to social media's rapid agenda shifts and information flow.

Bu dava adaletle ilgilidir; aynı zamanda afet önleme ve hazırlığı içeren diğer süreçlerle de ilgilidir. Örneğin, deprem gibi bir doğal afet sırasında yaşanan kayıplar ve hasarlar, yalnızca cezai cezalandırmadaki bir kusura işaret etmekle kalmaz, aynı zamanda bu tür afetlerin tekrarlanmamasını sağlamak için düzeltilmesi gereken hatalı altyapı, kontrol ve acil durum müdahalelerini de gösterir. Örneğin deprem sonrası yapı denetimleri, hızlandırılmış kentsel dönüşüm faaliyetleri, güçlendirilmiş afet yönetim düzenleri gibi önlemler ancak toplumun sürekli ilgisi ve denetimi ile etkili bir şekilde uygulanabilir. Sosyal medyanın yarattığı dikkat dağıtma ve bilgi kirliliği bu tür önlemlerin uzun vadede takip edilmesini ve uygulanmasını engelleyebilir. Böylece sosyal medyanın etkileri güncel olayları unutturur; toplumsal sorunların çözümüne yönelik süreçleri de olumsuz etkiler.

# Kitle İletişim Araçlarındaki İki Farklı Süzme Yöntemi Ve Gündem Belirleme Kuramı İle İlişkisi

Kitle iletişim araçları ve gündem belirleme kuramı üzerine çıkan iki kuram vardır. Biri, iki aşamalı akış kuramıdır. Bu kuram, kitle iletişim araçlarında yer alan mesaj odaklı paylaşımların, sosyal medyayı dikkatli kullanmayan kişilere doğru yayılmasına yardımcı olmayı ve bunun sonucunda ise medyanın gündemini belirleyerek, onu kolaylaştırmaya yarayan kanaat önderlerini temsil etmektedir. Bilgi ya da haberin doğruluğu önceden denetlenmektedir ve süzülmektedir. Ardından, okuyucu ya da izleyiciye iletilir. Diğer kuram olan tek adımlı akış ise, insanların belli kurum ve kuruluşlara güvenerek onlara karşı tutumlarının azalması yönünde bir yaklaşım sergilemeleridir. Yani, sosyal medyada kullanılan süzme yönteminin kullanıcıyı tekdüze bir bilgi akışına maruz bırakmasıdır. Öne çıkan bu kuramın doğruluğu kesin olmamakla birlikte, eğer doğru ise varılacak nokta, gündemin sadece dikkatli kullanıcılar tarafından takip edilen, sınırlı bir topluma dönüşmesi ve dikkatsiz kullanıcıların ise taraflı, kendilerinin daha çok tercih ettikleri yayınları izlemesidir. Bu, kullanıcıların yalan haber ya da bilgiyi kendilerinin araştırmasına ve öğrenmesine mecbur kalmasıdır, ama bu da herkesten beklenemez çünkü bazı insanlar bilgilerin doğruluğunu araştırmayı reddedebilmektedir. Reddetmeseler bile, doğru bilgiyi nereden temin edebileceklerini bilemeyebilirler. Bilgi açısından zengin kişiler zengin, fakir olanlar fakir kalmaya devam etmektedir. Bunun sebebi de, eğitim süreçlerinde yoksun kanılan "sorgulama" yetisinin yeterince gelişmemesinden kaynaklanmaktadır. Eğitim düzenin ezberci olması ve baskıcı bir toplum yapısı, bireyin sadece verilen bilgiyi kabul etmesini teşvik eder, eleştirel düşünme becerilerini geliştirmeyebilir. Dr. Orhan Okanoğlu'nun görüşüne göre, geleneksel eğitim düzenin çoğunlukla öğrencilere bir dizi bilgi parçasının aktarılması ve bu bilgilerin ezberlenmesiyle sınırlıdır. Öğretim düzenleri, düşünme ve sorun çözme becerilerini geliştirmeye yönelik değildir. Düşünme yeteneği gelişmemiş bir öğrenci, zihinsel faaliyet olarak yalnızca topladığı bilgileri aktarabilir ve bu bilgileri nasıl kullanacağını bilemez.

Laziness and social acceptance also exclude the development of questioning abilities, since questioning can lead to social exclusion or criticism, and an individual may suppress this behaviour consciously or unconsciously. This does not mean that people stay away from social media. People personalise and determine where they will search on electronic platforms, what content they will use, and how they will use it according to their own preferences. For example, a person who wants to learn about environmental issues can pre-set their social media accounts and only browse those news items. Following environmental accounts on Instagram can filter posts for them. However, it is also possible to randomly encounter breaking news on social media. For example, a user checking their friends' posts on Facebook may suddenly come across a post related to a current political event. These events do not lose their agenda-setting effect because of these random posts; on the contrary, they continue to be published in the media.

Ancak yukarıda bahsedildiği gibi uluslararası gerçekçiliğin etkisini yıkmak bu kadar kolay değildir, ama olanaksız da değildir. Sosyal medya, insanların düşüncelerini değiştirmek ve yönlendirmek için etkileşimli medya kaynaklara göre daha etkili bir yerdir. Televizyonda insanlar kendi zevklerine yakın yayınları sabit ve hiçbir değişiklik olmadan izleyebilir. Oysa sosyal medyada eğlence dışı paylaşımlar aniden karşımıza çıkabilmektedir.

Sosyal medya platformlarında yapılan bir araştırmaya göre, kullanıcıların %62'si uygulamada başka şeyler yaparken haberlere rastgele maruz kalmaktadır. Ancak bu kullanıcılar siyasi ilgi gösteren bir arama yapmamış veya bu yönde bir davranış sergilememiştir. Bu durum, gerçek zamanlı bilgilere erişim sağlayabilmektedir. Böylece daha fazla insan belirli bir siyasi konu hakkında bilgilendirilebilir ve endişelerini dile getirebilmektedir. Aynı düşüncedeki kişiler bir kamuoyu oluşturarak, gerekli yerlere ulaşırsa, bir hareket ortaya çıkabilir. Bu durumda, iki aşamalı akış yerine tek aşamalı akış daha fazla kullanılacağı için insanlar sosyal medyayı dikkatli kullanmak zorundadır. Manipülasyonlar insanları yanlış yönlendirmek kolaydır. Bunun sebebi ise yukarıda bahsedilen, bilgi doğruluğunu sorgulamamak ve tek taraflı bakış açısıdır. Bu nedenle, insanların istemeden, sonuç alınmamış bir bilgiyi veya haberi kullanarak bir temsilci seçmeleri muhtemeldir. Araştırmalara göre, Gündem Belirleme Kuramı ne kadar çok kullanılırsa, halkın siyasi temsilcileri değerlendirirken o gündemleri dikkate alarak seçim yapması da o kadar artar. Aynı şekilde, siyasi bilgisi az olan insanlar düşünüldüğünde, bu durumun artması beklenir çünkü başka bir araştırmaya göre, sosyal medyada siyasi içerikler gören katılımcılar, bu içeriklere maruz kalmayanlara göre, belirli siyasi konularla daha çok ilgilenmektedir. Bu nedenle, sosyal medya uygulamalarındaki içeriklerin arz ve talep ilişkisini şekillendirdiği söylenebilir. Sosyal medya, kullanıcıların siyasi içeriklere olan ilgisini artırarak, belirli konulara yönelik bir talep yaratır. Bu da, siyasi içeriklerin daha fazla yayılarak bu talebi karşılamaya devam etmesine neden olur. Yani, bir yandan içeriklerin arzı artarken, diğer yandan bu içeriklere yönelik kullanıcı ilgisi de güçlenir. Siyasi ilgisi düşük olan kişilerde bu etki daha belirgindir. Siyasi ilgisi az olan kişilerin, siyasi bilgi düzeyinin düşük olduğu düşünüldüğünde, Gündem Belirleme Kuramı nedeniyle karşılarına çıkabilecek tek aşamalı akış paylaşımlarıyla manipüle edilmeleri ve etkilenmeleri daha da kolaylaşacaktır. Bu durum, toplumların gerçekten istedikleri bir temsiliyete sahip olup olmadıklarını sorgulamalarına neden olacaktır. Fakat bazen, uygulamalar ve algoritmalar karşıt görüşleri tamamen susturmak yerine belirli bir seviyede var olmalarına izin vererek tartışmaları canlı tutabilir. Algoritmalar, en çok etkileşim getiren içerikleri öne çıkardığından, duygusal tepkiler artırabilir ve insanlar kendi görüşlerine daha da sıkı sarılabilir. Bu da fikir özgürlüğünün azalmasına neden olabilmektedir çünkü mantıklı tartışmalar yerine, duygu odaklı tepkiler ön plana çıkmaktadır.

# Olası Çözüm Yaklaşımları

Bu durumda yapılması gereken, önlemleri doğru bir şekilde almaktır. Sosyal medya eğitimi, sanal okuryazarlığın temellerini atarak ve çocukların interneti güvenli ve bilinçli bir şekilde kullanmasını sağlayarak çocukluktan itibaren başlamalıdır. Ayrıca sosyal medya platformlarının nasıl çalıştığı, çevrimiçi kimlik güvenliği, kişisel veri koruması, sanal izler bırakma, çevrimiçi zorbalık ve siber güvenlik konularını da kapsayabilir. Çocuklara doğru bilgilere ve yanlış bilgilerin nasıl oluşturulabileceğine erişim sağlanmalı, manipülasyon araçları ve eleştirel düşünme becerileri güçlendirilmelidir. Bu, hem çocukların hem de yetişkinlerin sosyal medya araçlarını akıllıca kullanmalarına ve dijital dünyada yatan tehditlerin farkına varmalarına yardımcı olacaktır. Bu eğitimin kapsamı aile içinde olduğu kadar okul ortamında da vardır.

Sosyal medyadaki bilginin rastgeleliği ve kaosuyla baş etmek çok zor olduğundan, bilinçli bireyler yetiştirmek büyük bir zorunluluk haline gelmektedir. Bu bilinç, sosyal medyanın sağladığı içerik ve etkileşimleri doğru bir şekilde değerlendirmeyi, yorumlamayı ve bunlara uygun şekilde yanıt vermeyi içeren farkındalıktır. Bilinçli bireyler sosyal medyada karşılaştıkları bilgileri eleştirel bir şekilde sorgular; bu nedenle yanlış bilgileri fark eder ve dijital dünyada sağlıklı ve güvenli bir şekilde etkileşim kurarken daha sonra bunlardan kaçınır. Kaynak doğrulama ve araştırmanın değerinin büyük ölçüde ortaya çıktığı durumlardır. Zira sorgulamanın olmadığı yerde, istenmeyen sonuçlara ulaşmak daha kolaydır çünkü manipülasyon gerçekleştirmek basittir. Doğru kaynakları tanıyan ve araştırma yapan kişiler, genellikle bilinçlerinden dolayı daha yüksek karar verme kabiliyetine sahiptir. Bu nedenle, iyi bir eğitimle azaltılabilecek bilgi kirliliğinin önüne geçilebilir. Belki de çoğu zaman çekingen bir şekilde sadece yorum yapmak yerine, toplumun bir parçası olup, gerektiğinde bedensel olarak da ayaklanma eğilimi göstermeye başlayabilirler. Her birey toplumun bir parçasıdır ve her biri karar alma süreçlerinde ağırlık taşır. Eğitimli insanların farkındalık seviyelerini belirli bir seviyede tutmaları; çünkü bu sadece bireysel bir faktör değil, aynı zamanda toplum için genel bir sağlık faktörüdür. Devletin bu farkındalığın yayılmasında ve eğitimde öncü bir rol üstlenmesi gerekir. Bu bağlamda, devletin rolü yalnızca eğitimi değil, aynı zamanda vatandaşların sanal ve toplumsal bilinçlerini artıracak tekniklerin geliştirilmesini de içerecektir. Devletin bu yükümlülüğü, daha bilinçli, güvenli ve sorumlu bir toplum kurma yolunda birincil adım olacaktır.

Bilgiler aynı kalmaz. Eski veriler yeni keşifler ve kuramlarla değişebilir. Öz farkındalığa sahip olan ve farkındalıkla sürekli olarak her şeyi sorgulayıp iyileştirebilen bireyler, en azından manipülasyona karşı daha dirençli olmak için değişirler. Ancak, yalnızca eğitim almış olmaları, onları her zaman güvenilir kılmayabilir. Bazı eğitimli bireyler, beklenilen davranışları sergilemeyebilir ve bu durum, insanları yanıltabilir. Eğitim ve bilgi, bireylerde özgüven geliştirebilirken, zamanla bu özgüvenin kibire dönüşmesi olasılığı vardır. Bu kibir, bireyleri dar bir açıya hapseden ve olumsuz etkileyen bir etkene dönüşebilir. Dolayısıyla, eğitimli bireylerin yalnızca bilgiye dayalı değerlendirilmesi, tek başına bir güven ölçütü olmamalıdır; kişilik, değerler ve eleştirel düşünme becerileri de göz önünde bulundurulmalıdır. Dış etkenler, inanç ve kültürel etkenler insanın ahlak anlayışını değiştirebilmektedir. Bireyler, sahip oldukları düşünceler ve benimsedikleri ahlaki değerler doğrultusunda belirli topluluklar oluştururlar. Bu yüzden, bilinçli ve ahlaki değerlere sahip bireylerin sayısı arttıkça, toplum da o ölçüde gelişir. Sosyal medyanın doğru kullanımı ve adalet arayışı ise, bilinçli bireylerin sorgulama yeteneğiyle şekillenir. "Bu gerçekten doğru ve gerekli bir eylem mi?" sorusuna verilen bilinçli yanıtlar, sosyal medyadaki değişimi ve dönüşümü belirleyebilmektedir.